Study Guides / Analysis I / Übungsstunde 9
ÜBUNGSSTUNDE 9 · ETH ZURICH · FS20 · analysis

Differentiation und Mittelwertsatz

Differenzierbar, Ableitung, Produkteregel, Quotientenregel, Kettenregel, Mittelwertsatz, lokale Minimalstelle

SB
Steven Battilana Quant · ex-ETH

Stetigkeit (Erinnerung)

Definition 1.1 (Struwe 4.2.2)

K⊂RnK \subset \mathbb{R}^n heisst kompakt, falls jede Folge (xn)n∈N⊂K(x_n)_{n \in \mathbb{N}} \subset K einen Häufungspunkt in KK besitzt, d.h. falls eine Teilfolge Λ⊂N\Lambda \subset \mathbb{N} und ein x0∈Kx_0 \in K existieren mit

xn→n→∞,  n∈Λx0.x_n \xrightarrow{n \to \infty, \; n \in \Lambda} x_0.
Bemerkung

Eine Menge K⊂RnK \subset \mathbb{R}^n heisst kompakt, falls sie beschränkt und abgeschlossen ist.

Beispiel 1.1 Struwe 4.2.2
  1. Das "abgeschlossene" Intervall [0,1][0, 1] ist kompakt.
  2. Das "offene" Intervall (0,1)(0, 1) ist nicht kompakt.

Die Beweise sind im Struwe Skript.

Stetigkeit

Definition 1.2 (Struwe 4.1.3)

Sei Ω⊂Rd,  f:Ω→Rn\Omega \subset \mathbb{R}^d, \; f: \Omega \to \mathbb{R}^n.

  1. ff heisst stetig an der Stelle x0∈Ωx_0 \in \Omega, falls lim⁡x→x0f(x)=f(x0)=:a\lim\limits_{x \to x_0} f(x) = f(x_0) =: a existiert.
  2. ff heisst an der Stelle x0∈Ω‾∖Ωx_0 \in \overline{\Omega} \setminus \Omega stetig ergänzbar, falls lim⁡x→x0f(x)=:a\lim\limits_{x \to x_0} f(x) =:a existiert.
    (In diesem Fall ist die durch f(x0)=af(x_0) = a ergänzte Funktion ff stetig an der Stelle x0x_0.)
Definition 1.3 (Struwe 4.2.1)

Sei f:Ω⊂Rd→Rnf: \Omega \subset \mathbb{R}^d \to \mathbb{R}^n.
ff heisst stetig auf Ω\Omega, falls ff in jedem Punkt x0∈Ωx_0 \in \Omega stetig ist.

Definition 1.4 (Burger 3.2.1)

Sei D⊂R,x0∈DD \subset \mathbb{R}, x_0 \in D. Die Funktion f:D→Rf: D \to \mathbb{R} ist in x0\boldsymbol{x_0} stetig, falls es für jedes ε>0\varepsilon > 0 ein δ>0\delta > 0 gibt, so dass für alle x∈Dx \in D die Implikation

∣x−x0∣<δ⟹∣f(x)−f(x0)∣<ε|x - x_0| < \delta \Longrightarrow |f(x) - f(x_0)| < \varepsilon

gilt.

Definition 1.5 (Burger 3.2.1 (Quantorenversion von oben))

Sei D⊂R,x0∈DD \subset \mathbb{R}, x_0 \in D. Die Funktion f:D→Rf: D \to \mathbb{R} ist in x0\boldsymbol{x_0} stetig, falls

∀ε>0,∃δ>0:∣x−x0∣<δ⟹∣f(x)−f(x0)∣<ε,∀x∈D\forall \varepsilon > 0, \exists \delta > 0: \qquad |x - x_0| < \delta \Longrightarrow |f(x) - f(x_0)| < \varepsilon, \quad \forall x \in D

gilt.

Gleichmässige Stetigkeit

Definition 1.6 (Struwe 4.7.2)

f:Ω→Rnf: \Omega \to \mathbb{R}^n heisst gleichmässig stetig, falls gilt

∀ε>0,  ∃δ(ε)=δ>0,  ∀x,y∈Ω:∣x−y∣<δ⇒∣f(x)−f(y)∣<ε\forall \varepsilon >0, \; \exists \delta(\varepsilon)=\delta >0, \; \forall x,y \in \Omega: \qquad |x-y| < \delta \Rightarrow |f(x)-f(y)| < \varepsilon
Satz 1 (Struwe 4.7.3)

Sei Ω⊂Rd\Omega \subset \mathbb{R}^d beschränkt, f:Ω→Rnf: \Omega \to \mathbb{R}^n stetig und auf Ω‾\overline{\Omega} stetig ergänzbar. Dann ist ff gleichmässig stetig.

Satz 2

Sei f:Ω→Rf: \Omega \to \mathbb{R} stetig und Ω\Omega kompakt. Dann ist ff gleichmässig stetig.

Bemerkung

Diesen Satz kann man sich mit der folgenden Merkregel merken:

Stetigkeit auf einer kompakten Menge⇒gleichma¨ssige Stetigkeit.\text{Stetigkeit auf einer kompakten Menge} \quad \Rightarrow \quad \text{gleichmässige Stetigkeit}.
Beispiel 1.2

Ist die Funktion f:[0,∞)→Rf: [0,\infty) \to \mathbb{R}, f(x)=x2x+1f(x) = \frac{x^2}{x+1} gleichmässig stetig?

Lösung anzeigenLösung ausblenden

Wir fixieren ein ε>0\varepsilon >0. Wir suchen δ>0\delta >0, sodass für alle x,y∈Ωx,y \in \Omega mit ∣x−y∣<δ|x-y| < \delta folgendes gilt:

∣f(x)−f(y)∣<ε.|f(x) - f(y)| < \varepsilon.

Für x,y∈[0,∞)x,y \in [0,\infty) gilt:

∣x2x+1−y2y+1∣=∣x2(y+1)−y2(x+1)(x+1)(y+1)∣=∣x2y+x2−y2x−y2(x+1)(y+1)∣=∣xy(x−y)+x2−y2(x+1)(y+1)∣=∣xy(x−y)+(x−y)(x+y)(x+1)(y+1)∣=∣x−y∣(xy+x+y(x+1)(y+1))=∣x−y∣(xy(x+1)(y+1)+x(x+1)(y+1)+y(x+1)(y+1))\begin{aligned} \left| \frac{x^2}{x+1} - \frac{y^2}{y+1} \right| &= \left| \frac{x^2(y+1) - y^2(x+1)}{(x+1)(y+1)} \right|\\ &= \left| \frac{x^2y+x^2 - y^2x-y^2}{(x+1)(y+1)} \right|\\ &= \left| \frac{xy(x-y) +x^2 -y^2}{(x+1)(y+1)} \right|\\ &= \left| \frac{xy(x-y) +(x-y)(x+y)}{(x+1)(y+1)} \right|\\ &= |x-y| \left( \frac{xy + x+y}{(x+1)(y+1)} \right)\\ &= |x-y| \left( \frac{xy}{(x+1)(y+1)} + \frac{x}{(x+1)(y+1)} + \frac{y}{(x+1)(y+1)} \right) \end{aligned}

Weil xx+1≤1\frac{x}{x+1} \leq 1 und yy+1≤1\frac{y}{y+1} \leq 1, gilt xy(x+1)(y+1)≤1\frac{xy}{(x+1)(y+1)} \leq 1. Deshalb können wir die folgende Abschätzung machen:

∣x2x+1−y2y+1∣=∣x−y∣(xy(x+1)(y+1)⏟≤1+x(x+1)(y+1)⏟≤1+y(x+1)(y+1)⏟≤1)≤∣x−y∣(1+1+1)=3∣x−y∣\begin{aligned} \left| \frac{x^2}{x+1} - \frac{y^2}{y+1} \right| &= |x-y| \left( \underbrace{\frac{xy}{(x+1)(y+1)}}_{\leq 1} + \underbrace{\frac{x}{(x+1)(y+1)}}_{\leq 1} + \underbrace{\frac{y}{(x+1)(y+1)}}_{\leq 1} \right)\\ &\leq |x-y| (1+1+1)\\ &= 3|x-y| \end{aligned}

Somit folgt:

∣x2x+1−y2y+1∣≤3∣x−y∣<!ε⇒∣x−y∣<ε3=:δ.\left| \frac{x^2}{x+1} - \frac{y^2}{y+1} \right| \leq 3|x-y| \stackrel{!}{<} \varepsilon \quad \Rightarrow \quad |x-y| < \frac{\varepsilon}{3} =: \delta.

Da δ\delta von x,yx,y unabhängig ist, folgt damit, dass ff gleichmässig stetig ist.

Lipschitz-Stetigkeit

Definition 1.7 (Struwe 4.1.4)

Eine Funktion f:Ω⊂Rd→Rnf: \Omega \subset \mathbb{R}^d \to \mathbb{R}^n heisst Lipschitz stetig mit Lipschitzkonstante L, falls gilt

∥f(x)−f(y)∥≤L∥x−y∥,∀x,y∈Ω.\left\lVert f(x)-f(y) \right\rVert \leq L \left\lVert x-y \right\rVert, \quad \forall x,y \in \Omega.
Satz 3

Sei Ω⊂R\Omega \subset \mathbb{R} ein Intervall. Eine differenzierbare Funktion f:Ω→Rf: \Omega \to \mathbb{R} ist genau dann Lipschitz-stetig, wenn ihre erste Ableitung auf Ω\Omega beschränkt ist.

Bemerkung

Die verschiedenen Stetigkeiten hängen wie folgt voneinander ab, wobei die Pfeile Implikationen darstellen:

f differenzierbar f Lipschitz-stetig f gleichmässig stetig f stetig Ableitung beschränkt Ω kompakt
Beispiel 1.3

Ist die folgende Funktion Lipschitz-stetig? Falls ja, bestimme die Lipschitz-Konstante.

f:(−3,2)→Rx↦f(x)=x2+4x−1.\begin{aligned} f: (-3,2) &\to \mathbb{R}\\ x &\mapsto f(x) = x^2+4x-1. \end{aligned}
Lösung anzeigenLösung ausblenden

Seien x,y∈(−3,2)x,y \in (-3,2) beliebig. Es gilt

∣f(x)−f(y)∣=∣x2+4x−1−(y2+4y−1)∣=∣x2+4x−1−y2−4y+1∣=∣x2+4x−y2−4y∣=∣x2−y2+4(x−y)∣=∣(x−y)(x+y)+4(x−y)∣=∣x+y+4∣∣x−y∣\begin{aligned} |f(x) -f(y)| &= |x^2 + 4x -1 -(y^2+4y-1)|\\ &= |x^2 + 4x -1 -y^2-4y+1|\\ &= |x^2 + 4x -y^2-4y|\\ &= |x^2 -y^2 + 4(x-y)|\\ &= |(x -y)(x+y) + 4(x-y)|\\ &= |x+y +4||x-y| \end{aligned}

Für alle x,y∈(−3,2)x,y \in (-3,2) gilt nach der Dreiecksungleichung ∣x+y+4∣≤∣x∣+∣y∣+4≤3+3+4=10|x+y +4| \leq |x| + |y| + 4 \leq 3+3+4 = 10. Es ergibt sich somit:

∣f(x)−f(y)∣=∣x+y+4∣∣x−y∣≤10∣x−y∣.|f(x) -f(y)| = |x+y +4||x-y| \leq 10 |x-y|.

Die Funktion ist demzufolge Lipschitz-stetig mit Lipschitz-Konstante L=10L=10.

Differential und Differentiationsregeln

Sei in diesem Kapitel immer Ω⊂R\Omega \subset \mathbb{R} offen, f:Ω→R,  x0∈Ωf: \Omega \to \mathbb{R}, \; x_0 \in \Omega, sofern nicht anders definiert.

Definition 2.1 (Struwe 5.1.1)
  1. ff heisst differenzierbar an der Stelle x0x_0, falls der Grenzwert

    lim⁡x→x0,    x≠x0f(x)−f(x0)x−x0=:f′(x0)=:dfdx(x0)\lim_{x \to x_0, \;\; x \neq x_0} \frac{ f(x) - f(x_0) }{x - x_0} =: f'(x_0) =: \frac{\text{d}f}{\text{dx}} (x_0)

    existiert. In diesem Fall heisst f′(x0)f'(x_0) die Ableitung (das Differential) von ff an der Stelle x0x_0.

  2. Analog heisst f=(f1,...,fn):Ω→Rnf = (f_1, ..., f_n): \Omega \to \mathbb{R}^n an der Stelle x0x_0 differenzierbar, falls jede der Komponentenfunktionen fif_i an der Stelle x0x_0 differenzierbar ist und f′(x0)=(f1′(x0),...,fn′(x0))f'(x_0) = (f_1'(x_0), ..., f_n'(x_0)).

Definition 2.2 (Struwe 5.1.2)

f:Ω→Rnf: \Omega \to \mathbb{R}^n heisst auf Ω\Omega differenzierbar, falls ff an jeder Stelle x0∈Ωx_0 \in \Omega differenzierbar ist.

Satz 4 (Struwe 5.1.1)

Ist f:Ω→Rf: \Omega \to \mathbb{R} differenzierbar an der Stelle x0∈Ωx_0 \in \Omega, so ist ff an der Stelle x0x_0 auch stetig.

Satz 5 (Struwe 5.1.2)

Seien f,g:Ω→Rf,g: \Omega \to \mathbb{R} an der Stelle x0∈Ωx_0 \in \Omega differenzierbar. Dann sind die Funktionen f+gf+g, f⋅gf \cdot g und, falls g(x0)≠0g(x_0) \neq 0, auch die Funktion f/gf/g an der Stelle x0x_0 differenzierbar und es gilt

  1. Linearität:

    (f+g)′(x0)=f′(x0)+g′(x0)(f+g)'(x_0) = f'(x_0) + g'(x_0)
  2. Produkteregel:

    (fg)′(x0)=f′(x0)g(x0)+f(x0)g′(x0)(fg)'(x_0) = f'(x_0)g(x_0) + f(x_0)g'(x_0)
  3. Quotientenregel:

    (f/g)′(x0)=f′(x0)g(x0)−f(x0)g′(x0)g2(x0).(f/g)'(x_0) = \frac{ f'(x_0)g(x_0) - f(x_0)g'(x_0) }{g^2(x_0)}.
Satz 6 (Kettenregel; Struwe 5.1.3)

Sei f:Ω→Rf: \Omega \to \mathbb{R} an der Stelle x0∈Ωx_0 \in \Omega differenzierbar und sei g:R→Rg: \mathbb{R} \to \mathbb{R} an der Stelle y0=f(x0)y_0 = f(x_0) differenzierbar. Dann ist die Funktion g∘f:Ω→Rg \circ f: \Omega \to \mathbb{R} an der Stelle x0x_0 differenzierbar und es gilt

(g∘f)′(x0)=g′(f(x0))f′(x0).(g \circ f)'(x_0) = g'(f(x_0)) f'(x_0).
Beispiel 2.1

Berechne die Ableitung von ∣sin⁡(x)∣cos⁡(x)|\sin(x)|^{\cos(x)}.

Lösung anzeigenLösung ausblenden

Wir schreiben den Ausdruck um:

∣sin⁡(x)∣cos⁡(x)=elog⁡(∣sin⁡(x)∣cos⁡(x))=ecos⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣\begin{aligned} |\sin(x)|^{\cos(x)} &= e^{\log (|\sin(x)|^{\cos(x)}) }\\ &= e^{\cos(x) \log |\sin(x)|} \end{aligned}

Verwende nun die Ketten- und Produkteregel:

ddx∣sin⁡(x)∣cos⁡(x)=ddxecos⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣=ecos⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣ddx(cos⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣)=ecos⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣(−sin⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣+cos⁡(x)⋅ddxlog⁡∣sin⁡(x)∣)\begin{aligned} \frac{d}{dx} |\sin(x)|^{\cos(x)} &= \frac{d}{dx} e^{\cos(x) \log |\sin(x)|}\\ &= e^{\cos(x) \log |\sin(x)|} \frac{d}{dx} (\cos(x) \log |\sin(x)|)\\ &= e^{\cos(x) \log |\sin(x)|} \left( -\sin(x) \log |\sin(x)| + \cos(x) \cdot \frac{d}{dx} \log |\sin(x)| \right) \end{aligned}

Betrachten wir die Ableitung vom Logarithmus ein bisschen genauer:

ddxlog⁡(f(x))={ddxlog⁡(f(x))=1f(x)⋅f′(x)=f′(x)f(x),f(x)>0ddxlog⁡(−f(x))=1−f(x)⋅(−f′(x))=f′(x)f(x),f(x)<0⟺ddxlog⁡(f(x))=f′(x)f(x).\begin{aligned} \frac{d}{dx} \log(f(x)) &= \begin{cases} \frac{d}{dx} \log(f(x)) = \frac{1}{f(x)} \cdot f'(x) = \frac{f'(x)}{f(x)}, &f(x) > 0\\ \frac{d}{dx} \log(-f(x)) = \frac{1}{-f(x)} \cdot (-f'(x)) = \frac{f'(x)}{f(x)}, &f(x) < 0 \end{cases}\\ \Longleftrightarrow \qquad \frac{d}{dx} \log(f(x)) &= \frac{f'(x)}{f(x)}. \end{aligned}

Also ist das folgende unsere Lösung:

ddx∣sin⁡(x)∣cos⁡(x)=ecos⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣(−sin⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣+cos⁡(x)⋅cos⁡(x)sin⁡(x))=∣sin⁡(x)∣cos⁡(x)(−sin⁡(x)log⁡∣sin⁡(x)∣+cos⁡2(x)sin⁡(x)).\begin{aligned} \frac{d}{dx} |\sin(x)|^{\cos(x)} &= e^{\cos(x) \log |\sin(x)|} \left( -\sin(x) \log |\sin(x)| + \cos(x) \cdot \frac{\cos(x)}{\sin(x)} \right)\\ &= |\sin(x)|^{\cos(x)} \left( -\sin(x) \log |\sin(x)| + \frac{\cos^2(x)}{\sin(x)} \right). \end{aligned}

Der Mittelwertsatz und Folgerungen

Satz 7 (Struwe 4.6.2)

Sei f:[a,b]→Rf: [a,b] \to \mathbb{R} stetig und streng monoton wachsend. Setze f(a)=c,  f(b)=df(a)=c, \; f(b)=d. Dann ist f:[a,b]→[c,d]f: [a,b] \to [c,d] bijektiv und f−1f^{-1} ist stetig.

Satz 8 (Struwe 4.6.3)

Sei f:(a,b)→Rf: (a,b) \to \mathbb{R} stetig und streng monoton wachsend mit monotonen Limites

−∞≤c=inf⁡a<x<bf(x)<sup⁡a<x<bf(x)=d≤∞.-\infty \leq c = \inf_{a<x<b} f(x) < \sup_{a<x<b} f(x) = d \leq \infty.

Dann ist f:(a,b)→(c,d)f:(a,b) \to (c,d) bijektiv und f−1f^{-1} ist stetig.

Satz 9 (Mittelwertsatz; Struwe 5.2.1)

Seien −∞<a<b<∞-\infty < a < b < \infty. Sei f:[a,b]→Rf: [a,b] \to \mathbb{R} stetig und differenzierbar in (a,b)(a,b). Dann existiert x0∈(a,b)x_0 \in (a,b) mit

f(b)=f(a)+f′(x0)(b−a)⇔f′(x0)=f(b)−f(a)b−a.f(b) = f(a) + f'(x_0)(b-a) \quad \Leftrightarrow \quad f'(x_0) = \frac{ f(b)-f(a) }{b-a}.

f′(x0)f'(x_0) ist die Steigung der Sekante durch die Punkte (a,f(a)),(b,f(b))∈G(f)(a,f(a)), (b,f(b)) \in \mathcal{G}(f).

Beispiel 3.1

Zeige 1nα+1<1α(1(n−1)α−1nα)\frac{1}{n^{\alpha+1}} < \frac{1}{\alpha} \left( \frac{1}{(n-1)^\alpha} - \frac{1}{n^\alpha} \right) für n∈Nn \in \mathbb{N}, n≥2n \geq 2 und α>0\alpha > 0.
(Hinweis: Betrachte die Funktion 1xα\frac{1}{x^\alpha} auf dem Intervall (n−1,n)(n-1,n))

Lösung anzeigenLösung ausblenden

Wir betrachten die Funktion f(x)=1xαf(x) = \frac{1}{x^\alpha} auf dem Intervall [n−1,n][n-1,n]. Die Funktion ist auf [n−1,n][n-1,n] stetig und auf (n−1,n)(n-1,n) differenzierbar. Die Ableitung ist f′(x)=−αxα+1f'(x) = - \frac{\alpha}{x^{\alpha+1}}. Gemäss dem Mittelwertsatz gibt es ein c∈(n−1,n)c \in (n-1,n) mit

f′(c)=−αcα+1=!f(n)−f(n−1)n−(n−1)=1nα−1(n−1)αn−n+1=1nα−1(n−1)α1=1nα−1(n−1)α⇔αcα+1=1(n−1)α−1nα⇔1cα+1=1α(1(n−1)α−1nα)\begin{aligned} f'(c) = - \frac{\alpha}{c^{\alpha+1}} &\stackrel{!}{=} \frac{ f(n) - f(n-1) }{ n-(n-1) }\\ &= \frac{ \frac{1}{n^\alpha} - \frac{1}{(n-1)^\alpha} } { n-n+1 }\\ &= \frac{ \frac{1}{n^\alpha} - \frac{1}{(n-1)^\alpha} } { 1 }\\ &= \frac{1}{n^\alpha} - \frac{1}{(n-1)^\alpha}\\ \Leftrightarrow \quad \frac{\alpha}{c^{\alpha+1}} &= \frac{1}{(n-1)^\alpha} - \frac{1}{n^\alpha}\\ \Leftrightarrow \quad \frac{1}{c^{\alpha+1}} &= \frac{1}{\alpha} \left( \frac{1}{(n-1)^\alpha} - \frac{1}{n^\alpha} \right) \end{aligned}

Der Punkt cc liegt im Intervall (n−1,n)(n-1,n), so dass c<nc<n, d.h. 1n<1c\frac{1}{n} < \frac{1}{c}. Also gilt 1nα+1<1cα+1\frac{1}{n^{\alpha+1}} < \frac{1}{c^{\alpha+1}}. Damit folgt

1nα+1<1cα+1=1α(1(n−1)α−1nα)⇔1nα+1<1α(1(n−1)α−1nα)\begin{aligned} \frac{1}{n^{\alpha+1}} < \frac{1}{c^{\alpha+1}} &= \frac{1}{\alpha} \left( \frac{1}{(n-1)^\alpha} - \frac{1}{n^\alpha} \right)\\ \Leftrightarrow \quad \frac{1}{n^{\alpha+1}} &< \frac{1}{\alpha} \left( \frac{1}{(n-1)^\alpha} - \frac{1}{n^\alpha} \right) \end{aligned}□\square
Korollar 3.1 (Struwe 5.2.1)

Seien −∞<a<b<∞-\infty < a < b < \infty. Sei f:[a,b]→Rf: [a,b] \to \mathbb{R} stetig und differenzierbar in (a,b)(a,b) (wie in Satz 5.2.1).

  1. Falls f′≡0f' \equiv 0 auf (a,b)(a,b), so ist ff konstant.
  2. Falls f′≥0f' \geq 0 (bzw. >0>0) auf (a,b)(a,b), so ist ff (streng) monoton wachsend.
Satz 10 (Umkehrsatz; Struwe 5.2.2)

Sei f:(a,b)→Rf: (a,b) \to \mathbb{R} differenzierbar mit f′>0f'>0 auf (a,b)(a,b) und seien

−∞≤c=inf⁡a<x<bf(x)<sup⁡a<x<bf(x)=d≤∞.-\infty \leq c = \inf_{a<x<b} f(x) < \sup_{a<x<b} f(x) = d \leq \infty.

Dann ist f:(a,b)→(c,d)f: (a,b) \to (c,d) bijektiv und die Umkehrfunktion f−1:(c,d)→Rf^{-1}: (c,d) \to \mathbb{R} ist differenzierbar mit

(f−1)′(f(x))=(f′(x))−1,    ∀x∈(a,b),(f^{-1})'(f(x)) = (f'(x))^{-1}, \;\; \forall x \in (a,b),

bzw.

(f−1)′(y)=1f′(f−1(y)),    ∀y∈(c,d).(f^{-1})'(y) = \frac{1}{f'(f^{-1}(y))}, \;\; \forall y \in (c,d).
Beweis

Gemäss Korollar 3.1 (ii) ist ff streng monoton wachsend und zudem stetig nach Satz 4. Gemäss Satz 8 ist f:(a,b)→(c,d)f: (a,b) \to (c,d) bijektiv und f−1f^{-1} ist stetig.

Behauptung: f−1f^{-1} ist differenzierbar, (f−1)′(f(x0))=1f′(x0)(f^{-1})'(f(x_0)) = \frac{1}{f'(x_0)}, ∀x0\forall x_0.
Beweis:
Fixiere y0=f(x0)y_0 = f(x_0). Sei (yk)k∈N⊂(c,d)(y_k)_{k \in \mathbb{N}} \subset (c,d) mit

yk=f(xk)→k→∞y0,yk≠y0,  (k∈N).y_k = f(x_k) \xrightarrow{k \to \infty} y_0, \quad y_k \neq y_0, \; (k \in \mathbb{N}).

Es folgt xk≠x0x_k \neq x_0 für alle kk. Da f−1f^{-1} stetig ist, gilt zudem

xk=f−1(yk)→k→∞x0=f−1(y0),x_k = f^{-1}(y_k) \xrightarrow{k \to \infty} x_0 = f^{-1}(y_0),

also folgt

(f−1)′(f(x0))=Mittelwertsatzf−1(yk)−f−1(y0)yk−y0=xk−x0f(xk)−f(x0)=1f(xk)−f(x0)xk−x0→k→∞1f′(x0),\begin{aligned} (f^{-1})'(f(x_0)) &\stackrel{\text{Mittelwertsatz}}{=} \frac{f^{-1}(y_k) - f^{-1}(y_0)}{y_k - y_0}\\ &= \frac{ x_k -x_0}{f(x_k) -f(x_0)}\\ &= \frac{1}{ \frac{f(x_k) -f(x_0)}{x_k-x_0} } \xrightarrow{k \to \infty} \frac{1}{f'(x_0)}, \end{aligned}

also existiert (f−1)′(f(x0))=1f′(x0)(f^{-1})'(f(x_0)) = \frac{1}{f'(x_0)} wie gewünscht. □\square

Beispiel 3.2

Berechne die Ableitung von arcsin⁡(x)\arcsin(x) für x∈(−1,1)x \in (-1,1) mit Hilfe vom Umkehrsatz.
Bemerkung: arcsin⁡(x):=sin⁡−1(x)\arcsin(x) := \sin^{-1}(x), sin⁡2(x):=(sin⁡(x))2\sin^2(x) := (\sin(x))^2

Lösung anzeigenLösung ausblenden

Zuerst schreiben wir mal auf was wir über arcsin⁡(x)\arcsin(x) und die Umkehrfunktion sin⁡(x)\sin(x) wissen:

arcsin⁡(x)=y⇔x=sin⁡(y)∧sin⁡′(x)=cos⁡(x)\arcsin(x) = y \quad \Leftrightarrow \quad x = \sin(y) \quad \wedge \quad \sin'(x) = \cos(x)

Nun berechnen wir die Ableitung von arcsin⁡(x)\arcsin(x):

arcsin⁡′(x)=Umkehrsatz1sin⁡′(arcsin⁡(x))=1cos⁡(arcsin⁡(x))=cos⁡2(x)+sin⁡2(x)=111−sin⁡2(arcsin⁡(x))=11−x2\begin{aligned} \arcsin'(x) &\stackrel{\text{Umkehrsatz}}{=} \frac{1}{\sin'(\arcsin(x))}\\ &= \frac{1}{\cos(\arcsin(x))}\\ &\stackrel{\cos^2(x) + \sin^2(x) = 1}{=} \frac{1}{\sqrt{ 1- \sin^2(\arcsin(x))}}\\ &= \frac{1}{\sqrt{1-x^2}} \end{aligned}

Somit ist arcsin⁡′(x)=11−x2\arcsin'(x) = \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}.

Beispiel 3.3

Berechne die Ableitung von x\sqrt{x} für x∈(0,∞)x \in (0,\infty) mit Hilfe vom Umkehrsatz.

Lösung anzeigenLösung ausblenden

Zur Kontrolle berechnen wir direkt:

ddxx=12x\frac{d}{dx} \sqrt{x} = \frac{1}{2\sqrt{x}}

Jetzt berechnen wir die Ableitung von x\sqrt{x} mit dem Umkehrsatz. Zuerst schreiben wir wieder auf was wir über x\sqrt{x} und dessen Umkehrfunktion x2x^2 wissen:

f(x)=x2⇔f−1(y)=y∧f′(x)=dx2dx=2xf(x) = x^2 \quad \Leftrightarrow \quad f^{-1}(y) = \sqrt{y} \quad \wedge \quad f'(x) = \frac{d x^2}{dx} = 2x(f−1)′(x)=ddxx=Umkehrsatz1f′(f−1(x))=1f′(x)=12x\begin{aligned} (f^{-1})'(x) = \frac{d}{dx} \sqrt{x} &\stackrel{\text{Umkehrsatz}}{=} \frac{1}{f'(f^{-1}(x))}\\ &= \frac{1}{f'(\sqrt{x})}\\ &= \frac{1}{2\sqrt{x}} \end{aligned}

Also erhalten wir das gleiche Resultat mit dem Umkehrsatz, wie wenn wir direkt die Ableitung berechnen.

Extrema

Sei in diesem Kapitel immer Ω⊂R\Omega \subset \mathbb{R} offen, f:Ω→Rf: \Omega \to \mathbb{R}, sofern nicht anders definiert.

Definition 4.1 (Struwe 5.4.2)
  1. ff heisst auf Ω\Omega mm-mal differenzierbar, falls ff (m−1)(m-1)-mal differenzierbar ist mit differenzierbarer (m−1)(m-1)-ter Ableitung f(m−1)f^{(m-1)}.
    In diesem Fall heisst

    f(m)=df(m−1)dx=dmfdxm:Ω→Rf^{(m)} = \frac{\text{d}f^{(m-1)}}{\text{dx}} = \frac{\text{d}^m f}{\text{dx}^m}: \Omega \to \mathbb{R}

    die mm-te Ableitung von ff.

  2. ff ist von der Klasse Cm(Ω)C^m(\Omega), falls ff mm-mal differenzierbar ist und falls die Funktionen f=f(0),  f′=f(1),...,f(m)f = f^{(0)}, \; f' = f^{(1)}, ..., f^{(m)} stetig sind.

Korollar 4.1 (Struwe 5.5.1)

Ein x0∈Ωx_0 \in \Omega heisst (strikte) lokale Minimalstelle von ff, falls in einer Umgebung UU von x0x_0 gilt

f(x)≥f(x0),    ∀x∈U(bzw. f(x)>f(x0),    ∀x∈U∖{x0}).f(x) \geq f(x_0), \;\; \forall x \in U \quad (\text{bzw. } f(x) > f(x_0), \;\; \forall x \in U \setminus \{x_0\}).
Korollar 4.2 (Struwe 5.5.1)

Sei f∈Cm(Ω),  x0∈Ωf \in C^m(\Omega), \; x_0 \in \Omega mit f′(x0)=...=f(m−1)(x0)=0.f'(x_0) = ... = f^{(m-1)}(x_0) = 0.

  1. Falls m=2k+1,  x0m=2k+1, \; x_0 lokale Minimalstelle, so folgt f(m)(x0)=0f^{(m)}(x_0) = 0.
  2. Falls m=2km=2k und falls f(m)(x0)>0f^{(m)}(x_0) > 0, so ist x0x_0 strikte lokale Minimalstelle.
Satz 11 (Struwe 5.5.4)

Jedes Polynom p:C→Cp: \mathbb{C} \to \mathbb{C} vom Grad ≥1\geq 1 hat (mindestens) eine Nullstelle.